Denim Kumaş Nasıl Üretilir? Pamuktan Kot Kumaşına Adım Adım

Denim kumaş nasıl üretilir, hangi aşamalardan geçer?

Denim kumaş üretimi altı ana aşamada özetlenebilir. Bunlardan üçü (çözgü hazırlama, boyama ve haşıllama) yalnızca çözgü ipliğine uygulanır. ABD pamuk sektörünün araştırma kuruluşu Cotton Incorporated'a göre atkı ipliğinin çoğu bobine sarılır ve başka bir işlem görmeden doğrudan tezgâha gider.

• İplik eğirme: Pamuk, ring ya da open-end makinesinde ipliğe dönüşür.
• Çözgü hazırlama: Yüzlerce bobinden gelen iplikler halat ya da tabaka hâlinde toplanır.
• Boyama: Klasik mavi denimde yalnızca çözgü indigoyla boyanır, atkı beyaz kalır.
• Haşıllama: Çözgü koruyucu bir filmle kaplanır.
• Dokuma: Çözgü ve atkı dimi örgüde kesişir. Pantolonluk kumaşta en yaygın örgü 3/1 dimidir.
• Terbiye: Kumaş yakılır, gerilir, atkısı düzeltilir ve sanforlanır.

Kot kumaşı neyden yapılır?

Kot kumaşı genellikle pamuktan yapılır. Encyclopaedia Britannica denimi, renkli (çoğunlukla mavi) çözgü ile beyaz atkının dimi örgüde dokunmasıyla oluşan dayanıklı bir kumaş olarak tanımlar. Aynı kaynağa göre denim çoğunlukla tamamen pamuktur, ama pamuk-sentetik karışımlarından da azımsanmayacak miktarda üretilir. Kısacası denim örme değil, dokuma bir kumaştır.

Streç denimde esneklik için sıklıkla elastan kullanılır. Esnek iplik geleneksel olarak ring makinesinde, elastan filamentin etrafına pamuk sarılarak yapılır. Dışı pamuk, içi elastan olan bu ipliğe özlü (core-spun) iplik denir. Organik pamuk ise sentetik tarım ilacı ve GDO (genetiği değiştirilmiş organizma) kullanılmadan, tanınmış organik tarım standartlarına göre yetiştirilen pamuktur. BYZ Denim'in sitesinde Rijit (esneksiz), Stretch, XL Stretch, BT Stretch, BT XL Stretch ve Organik serilerinde denim kumaşlar yer alır. Bu kumaşlar için numune istenebilir.

Ring ve open-end iplik arasındaki fark nedir?

Ring iplik daha sağlam, ince ve yumuşaktır. Open-end iplik ise daha düzgündür, daha ucuza ve daha hızlı üretilir. Cotton Incorporated'ın iplik bültenine göre ring eğirmenin temel tasarımı 1830'da geliştirildi. Rotor eğirme de denen open-end yöntemi ise üretimde ilk kez 1960'ların ortasında kullanıldı. Bu yöntem her eğirme noktasında ring eğirmenin yaklaşık 8-10 katı iplik çıkarır.

Ring iplik S ya da Z yönünde bükülebilir ve çok geniş bir numara aralığında yapılır, ama yavaş ve pahalıdır. Open-end ipliğin tutumu daha sert, dayanımı daha düşüktür. Yalnızca Z bükümlü olarak ve sınırlı, daha kalın numaralarda üretilir. Cotton Incorporated'a göre 1970'lerin sonuna kadar bütün denim iplikleri ring iplikti. Bugün 'ring/OE' denen kumaşlarda çözgü ring, atkı open-end ipliktir.

İplik kalınlığı Ne (İngiliz pamuk numarası) ile gösterilir ve sayı büyüdükçe iplik incelir. Pantolonluk denimde çözgü ipliği genellikle Ne 4 ile Ne 12,5 arasındadır.

Çözgü ve atkı nedir?

Çözgü, kumaş boyunca uzanan boyuna ipliklerdir. Atkı ise tezgâhta bunların arasından enine geçirilen ipliktir. Klasik denimde çözgü mavi, atkı beyazdır.

Top çözgü yönteminde çağlıktan 250-400 iplik çekilir. Bu iplikler halat gibi toplanır ve kenarsız bir silindire sarılarak boyamaya gider. Levent çözgüde ise iplikler düz bir tabaka hâlinde, kenarlı bir levende sarılır.

Kumaş sıklığı da bu iki iplikle yazılır: '62 x 38', bir inçte 62 çözgü ve 38 atkı olduğunu gösterir. Cotton Incorporated'a göre klasik 14,5 onsluk pantolonluk denimde inç başına 60-64 çözgü ve 38-42 atkı bulunur.

Kot kumaşı nasıl boyanır? İndigo halat boyama

Kot kumaşı dokunmadan önce, iplik hâlindeyken boyanır ve boyanan yalnızca çözgüdür. İndigo suda çözünmez ve pamuğu doğrudan boyamaz. Bu yüzden önce indirgenerek suda çözünen 'löko' biçimine çevrilir. Bu biçimdeki boya soluk, yeşilimsi sarı renktedir. Tekneden çıkan iplik havayla buluşunca boya yeniden oksitlenir ve maviye döner.

Koyu ton tek daldırmayla elde edilmez. Her daldırmaya 'dip' denir ve işlem genellikle 3 ile 12 kez tekrarlanır. İndigo halat boyamada hatta genellikle 12-36 iplik halatı yan yana girer. Halatlar yıkanır, indigo teknelerinden geçer, durulanır ve kurutulur. Haşıl makinesinde (slasher) boyamada ise iplikler düz bir tabaka hâlinde boyanır. Bu yöntem küçük partilere ve hafif denimlere uygundur. Daha koyu bir ton için indigodan önce, farklı bir renk etkisi için indigodan sonra kükürt boya verilebilir.

İndigonun pamuğa ilgisi düşük olduğu için boya ipliğin dış katmanlarında toplanır ve özü beyaz kalır. Halka boyama denen bu durum kotun zamanla solmasının nedenidir: Yüzeydeki mavi aşındıkça beyaz öz görünür. Kesiti daha gevşek olan open-end iplikte indigo daha derine işler, bu yüzden solmuş görünüm daha zor elde edilir.

Haşıllama nedir, neden yapılır?

Haşıllama, çözgü ipliğinin dokumadan önce koruyucu bir filmle kaplanmasıdır. Bu film tezgâhta ipliğin aşınmasını ve tüylenmesini azaltır, yan yana duran ipliklerin birbirine dolaşmasını önler. Dokuma sırasında indigonun sürtünmeyle çıkmasını da engeller.

Uzun yıllar indigo çözgüsünü haşıllamanın en ekonomik yolu nişasta bazlı karışımlar oldu. Cotton Incorporated'a göre denim çözgüsüne sürülen haşıl çoğunlukla ipliğin ağırlığının yüzde 7-14'ü kadardır. Haşıl az olursa iplik aşınır ve kopar. Fazla olursa iplik sürtünmeyle yıpranır ve tezgâhta haşıl parçacıkları dökülür. Pek çok denimde haşıl kumaşta bırakılır; bazı kotların mağazada sert olmasının bir nedeni budur. Yıkanacak kotlarda ise haşıl sökülür.

Dimi örgü (dimi dokuma) nedir? 3/1 dimi ve dimi yönü

Dimi örgü, kumaş yüzeyinde verev çizgiler oluşturan bir dokuma düzenidir. Pantolonluk kumaşlarda en yaygın dimi 3/1 dimidir. Bu örgüde her çözgü üç atkının üstünden geçip bir atkının altına girer. Yandaki çözgü aynı düzeni bir atkı kaydırarak tekrarlar ve böylece çapraz çizgi oluşur.

3/1 dimi çözgü yüzlüdür: Ön yüzde çözgü, arka yüzde atkı ağır basar. Kotun dışının mavi, içinin açık renkli olması bu yüzdendir. Denim 2/1 dimi, 3/1 kırık dimi ya da 2/2 kırık dimi olarak da dokunur.

Çizgi sağa doğru yükseliyorsa sağ dimi, sola doğru yükseliyorsa sol dimi denir. Kırık dimide ise çizgi aralıklarla kırılır. Çözgünün büküm yönü dimi yönünün tersi olduğunda çizgi daha belirgin olur. Örneğin sağ dimide S bükümlü iplik çizgiyi belirginleştirir, Z bükümlü iplik daha az belirgin kılar. Yalnızca Z bükümlü üretilen open-end iplik bu yüzden belirgin bir çizgi istendiğinde sol dimide kullanılabilir.

Mekikli ve mekiksiz dokuma arasındaki fark nedir?

Fark, atkının nasıl taşındığındadır. Mekikli tezgâhta atkıyı bir mekik taşır. Mekiksiz dokumada ise atkı sabit bir bobinden çekilir ve projektil, kancalı (rapier) ya da hava veya su jetiyle atılır.

Cotton Incorporated'ın 2004 tarihli bültenine göre mekikli dokuma büyük ölçüde yerini projektilli, kancalı ve hava jetli yöntemlere bırakmıştı. Aynı bültene göre denimin çoğu projektilli ya da hava jetli tezgâhlarda dokunuyordu. Denim dokuyan hava jetli tezgâhların çoğu da dakikada 600-900 atkıyla çalışıyordu.

Selvedge denim ne demek?

Selvedge denim, mekikli tezgâhta dokunduğu için kenarı kendiliğinden kapanan ve sökülmeyen denimdir. İngilizcede 15. yüzyılın başından beri kullanılan kelimenin, görünüşe göre 'kendi kenarı' (self + edge) anlamından geldiği düşünülür. Mekikli tezgâhta atkı kesilmeden bir kenardan öbürüne gidip döner. Bu yüzden kumaşın iki yanı temiz ve kapalı kalır.

Mekiksiz tezgâhta ise atkı her geçişte kesilir ve uçları kenarda saçak oluşturur. Bu uçları içeri kıvırmak için ek bir düzenek gerekir. Levi Strauss & Co.'nun kendi yayınına göre şirketin 501 kotu için 1927'de geliştirilen selvedge denim, 29 inç (yaklaşık 74 cm) enindeki tezgâhlarda dokunuyordu. Bu kumaşı dokuyan fabrika 1984 civarında daha geniş tezgâhlara geçince selvedge kenara gerek kalmadı. Selvedge ile ham denim aynı şey değildir: Selvedge kumaşın kenarını anlatır, ham denim ise kumaşın yıkanmamış ve çektirilmemiş olduğunu.

Sanfor işlemi nedir, sanforlu kumaş çeker mi?

Sanfor, kumaşı fabrikada önceden çektirerek yıkamadaki çekmesini en aza indiren mekanik bir işlemdir. Sanforlu kumaş da bu işlemden geçmiş kumaştır. Kumaş önce nemlendirilir, sonra bir basınç silindiri ile kauçuk bir bant arasına girer. Bant eski boyuna dönerken üzerindeki kumaşı da kısaltır. İşlemde kimyasal kullanılmaz.

İşlem adını yöntemi bulan Sanford L. Cluett'ten alır. Sanforized markası 1930'da ABD'de tescil edildi. Cluett'in US 1,861,422 numaralı patentine ise 1930'da başvuruldu ve patent 31 Mayıs 1932'de verildi. Sanforized standardına göre sanforlu dokuma kumaş, ISO 6330 yıkama testinde çözgü ya da atkı yönünde yüzde 1'den fazla çekmemeli ya da uzamamalıdır. Tamburlu kurutmada ve dikilmiş üründe bu sınırın 1,5 puan üstüne çıkılabilir.

Bir tekstil makinesi üreticisine göre klasik denim terbiyesi dört adımdan oluşur. Kumaşın mavi yüzü iki kez yakılır (yüzeyden taşan lifler alevle alınır). Ardından kumaş boyuna çekilerek istenen ene getirilir, paça dönmesini önlemek için atkısı düzeltilir ve en son sanforlanır. Aynı kaynağa göre ham dokuma kumaş ağırlığına göre yüzde 10'a, gerdirilmiş ham denim ise yüzde 18'e kadar çekebilir. Sanforlu kumaşta bu değer artı-eksi yüzde 1'in altında kalır.

Kumaşta ons nedir, 1 ons kumaş kaç gram?

Denimde ons, kumaşın bir yarda karesinin (yaklaşık 0,84 m²) ağırlığıdır. 1 ons/yarda kare yaklaşık 33,9 g/m² eder. Bu hesap, ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü'nün (NIST) dönüşüm katsayısına dayanır. Tersini bulmak için g/m² değerini 33,9'a bölmek yeterlidir: 400 g/m² yaklaşık 11,8 ons eder.

Cotton Incorporated'a göre bitmiş denim 3,5 ile 16,5 ons arasındadır. 3,5-8 ons gömlek ve bluzda, 8-16,5 ons ise pantolon, ceket ve döşemelikte kullanılır. Kumaşın ağırlığını iplik kalınlığı, örgü, sıklık ve kumaşta kalan haşıl belirler. Ölçüm ISO 3801 ya da ASTM D3776 standardıyla yapılabilir. Yaygın değerlerin yaklaşık gram karşılıkları şöyle:

• 8 ons ≈ 271 g/m²
• 9 ons ≈ 305 g/m²
• 10 ons ≈ 339 g/m²
• 12 ons ≈ 407 g/m²
• 13,5 ons ≈ 458 g/m²
• 14,5 ons ≈ 492 g/m²
• 16,5 ons ≈ 559 g/m²