Likrasız Kot Nedir? Rijit Denim, Ham Kot ve Sanforun Sırrı

Likrasız kot nedir, rijit kumaş ne demek?

Likrasız kot, elastan içermeyen ve bu yüzden esnemeyen kot kumaşından dikilen kottur. Bu yazıda rijit denim derken bunun %100 pamuklu olanını kastediyoruz. Rijit kelimesi Türkçeye Fransızcadan geçmiştir; Türk Dil Kurumu sözlüğü onu kuvvet altında biçim değiştirmeyen, formunu koruyan şey diye tanımlar. Likrasız kot pantolon için satıcılar rijit, rigid, non-stretch ya da 100 pamuk kot ifadelerini kullanır.

Terimin tek ve resmî bir tanımı yok. BYZ Denim'in Rijit serisinde bu söz esneksiz kumaşı anlatır. İngilizce ürün adlarında ise rigid, raw ve dry kelimeleri yan yana geçebilir. Bu yüzden ürün açıklamasında hem lif içeriğine hem de yıkama durumuna bakmak en doğrusudur.

Yapı olarak rijit denim, klasik denimin kendisidir. Boyuna uzanan çözgü iplikleri indigo mavisine boyanır, enine geçen atkı iplikleri beyaz kalır ve ikisi dimi örgüyle dokunur. En yaygın örgü olan 3/1 dimide çözgü üç atkının üstünden, bir atkının altından geçer; bu yüzden kumaşın ön yüzü mavi, arka yüzü açık renkli görünür. Denim çoğunlukla tamamen pamuktur ama pamuk ile sentetik lif karışımları da azımsanmayacak ölçüde üretilir. Bu yazının konusu, karışım içermeyen saf pamuklu likrasız kot kumaştır.

• Lif: %100 pamuk, elastan yok
• Örgü: çoğunlukla 3/1 dimi; ön yüz mavi, arka yüz açık renkli
• İlk tutum: sert; giyildikçe vücuda göre şekil alır
• Yıkama: sanforsuzsa belirgin biçimde, sanforluysa çok az çeker

Likrasız kot esner mi, 100 pamuk kot pantolon esner mi?

Likrasız kot, streç kot gibi esneyip eski hâline dönmez, çünkü bu işi yapan elastan lifi kumaşta yoktur. Avrupa Birliği'nin tekstil etiketleme tüzüğü elastanı, boyunun üç katına gerilip bırakıldığında hızla ve büyük ölçüde eski uzunluğuna dönen lif olarak tanımlar. Pamuk ipliğinde böyle bir yay etkisi bulunmaz.

Bu, %100 pamuk kotun hiç açılmadığı anlamına gelmez. Esnemeyen kot pantolon giyildikçe vücuda göre şekil alır ve bir miktar bollaşır. Bir kot üreticisi bu yüzden ham kotun ilk alındığında neredeyse rahatsız edecek kadar dar oturması gerektiğini söyler. Kısacası streç kot esner ve toparlanır; rijit kot ise giyildikçe açılır ama bu açılmayı geri alacak elastik bir lif taşımaz.

Tarih de bu farkı açıklar. Elastan lifi 1958'de kimyager Joseph Shivers tarafından geliştirildi ve Lycra adıyla 1960'ların başında tüketiciye tanıtıldı. Perçinli iş pantolonunun patenti ise 20 Mayıs 1873'te Renolu terzi Jacob Davis ile Levi Strauss adına verilmişti ve ilk pantolonlar 9 onsluk mavi denimden dikiliyordu. Yani perçinli kot pantolon, elastanın geliştirilmesinden 85 yıl önce doğmuştu.

Raw denim ne demek, ham kot ile rijit kot aynı şey mi?

Raw denim ya da dry denim, Türkçesiyle ham denim, üretimde ön yıkamadan geçmemiş kot kumaşıdır. Rijit ise kumaşın esnemediğini anlatır. Biri yıkama durumunu, öteki esneme özelliğini söylediği için ikisi aynı şey değildir. Bir kot hem ham hem rijit olabilir; öte yandan yıkanmış bir kot da esnemeyen kumaştan dikilmiş olabilir.

Ham kot kumaşın ilk günlerdeki sertliğinin bir nedeni haşıldır. Haşıl, dokuma sırasında çözgü ipliğini sürtünmeye karşı korumak için ipliğe sürülen bir kaplamadır ve uzun yıllar indigo çözgüde en ekonomik haşıl nişasta sayılmıştır. Pek çok denimde bu kaplama kumaşta bırakılır ve sertleştirici gibi çalışır; bazı kotların mağazada sert olmasının sebebi budur. Yıkanan ürünlerde ise haşıl, haşıl sökme denen işlemle giderilir.

Sık karıştırılan üçüncü kavram selvedge, yani kendinden kenardır. Mekikli tezgâhta atkı ipliği kesilmeden bir uçtan öbürüne gidip döner ve kumaşın kenarı kapalı, sökülmez olur. Selvedge kenarı anlatır, ham ise yıkanmamışlığı; bir kot biri olmadan öteki olabilir.

Sanforize ne demek, sanforlu ve sanforsuz kot arasındaki fark ne?

Sanforlu kumaş, fabrikada önceden çektirilmiş ve bu sayede yıkamada çok az küçülen kumaştır. Sanforsuz kumaş (unsanforized denim) ise bu işlemden geçmemiştir ve ilk yıkamada belirgin biçimde çeker.

Adı, sıkıştırarak çektirme yöntemini bulan Sanford L. Cluett'in ilk adından gelir. Sanforized markası ilk kez 1930'da ABD'de tescil edildi. Cluett'in Art of Shrinking Fabrics başlıklı patenti için başvuru 18 Nisan 1930'da yapıldı, patent 31 Mayıs 1932'de verildi.

İşlem tamamen mekaniktir, kimyasal kullanılmaz. Kumaş su ya da buharla nemlendirilir, istenen ene gerilir ve bir basınç silindiri ile kauçuk bant arasından geçirilir. Basınçla gerilen bant yüzeyi eski boyuna dönerken üstündeki kumaşı da kısaltır; ardından kumaş kurutularak bu hâlde sabitlenir. Sanforized standardına göre bu etiketi taşıyan dokuma kumaş, standart yıkama testinde çözgü ya da atkı yönünde %1'den fazla çekmemelidir; tamburlu kurutmada ve hazır giysilerde bu değere 1,5 puan daha eklenebilir, yani üst sınır %2,5'e çıkar. Kısacası sanforlu kumaş hiç çekmez değil, çok az çeker.

Sanfor bir yıkama olmadığı için yıkanmamış kumaşa da uygulanabilir. Klasik denim terbiyesinde kumaş yakma, germe ve atkı düzeltme adımlarından sonra, yıkanmadan sanforlanır. Bu nedenle ham denim çoğunlukla sanforsuz diye bilinse de sanforlu ham denim de vardır. Bazı üreticiler ham denimi tanımlarken çektirilmemiş ifadesini kullandığı için kaynaklar bu konuda tam örtüşmez. Bir kot üreticisi sanforsuz ham kotunu shrink-to-fit, yani üstünde çektirilen kot diye tanıtır.

Atkı düzeltme adımının amacı paça dönmesini önlemektir. Dimi örgülü denim sanforlandıktan sonra artık çekmese bile, bu kumaştan dikilen kotların paçaları yıkamada dönmeye eğilimlidir; bu yüzden terbiyede dönmeyi önleyen ayrı bir işlem de gerekir.

100 pamuk kot çeker mi, kot pantolon ilk yıkamada ne kadar küçülür?

Evet, %100 pamuk kot çeker; ne kadar çekeceğini büyük ölçüde kumaşın sanforlu olup olmadığı belirler. Sanforlu kumaşta standart yıkama testindeki sınır %1'dir. Sanforlanmamış ham kumaşta çekme payı çok daha yüksektir: bir terbiye makinesi üreticisinin verdiği değerlere göre ham dokuma kumaşlar ağırlığına bağlı olarak %10'a kadar, enine gerilmiş ham denim ise %18'e kadar çekme potansiyeli taşır. Sıkıştırarak çektirme bu kalan çekmeyi artı eksi %1'in altına indirir.

Pantolon üzerinden bir örnek vermek gerekirse, bir kot üreticisi kendi sanforsuz ham kotlarının ilk yıkamada belden yaklaşık 2,5 santimetre (1 inç), boydan 5 ila 7,5 santimetre (2-3 inç) kadar çekmesini bekler. Çekme miktarı yıkama yöntemine ve suyun sıcaklığına bağlıdır; aynı üreticiye göre sıcak su daha fazla çektirir. Pamuklu kot pantolon yıkanınca çeker mi sorusunun cevabı bu yüzden etikettedir: sanforlu yazıyorsa çekme %1 civarında kalır, sanforsuz yazıyorsa beden seçerken çekme payını hesaba katmak gerekir.

Rijit denim hangi ürünlerde kullanılır?

Rijit denimin hangi ürüne gideceğini büyük ölçüde kumaşın ağırlığı belirler. Denim ağırlığı yarda kare başına ons (oz/yd²) ile ölçülür ve 1 oz/yd² yaklaşık 33,9 g/m²'ye denk gelir. Bitmiş denimler 3,5 ile 16,5 ons arasında değişir. Pamuk sektörünün teknik bültenine göre 3,5-8 ons arası hafif denimler gömlek, bluz ve üst giyimde, 8-16,5 ons arası denimler ise pantolon, jean, ceket ve döşemelikte kullanılır.

Rijit denimin kökü iş giysisidir. 1864 tarihli Webster sözlüğü denimi, overall denilen iş giysilerinde kullanılan kaba pamuklu dimi diye tanımlıyordu; o dönemde iş pantolonuna da overall deniyordu. Perçinli ilk pantolonların kumaşı da yaklaşık 305 g/m²'ye denk gelen 9 onsluk denimdi. BYZ Denim sitesinde bu tür esnemeyen kot kumaşları Rijit serisinde yer alır.

• 8 ons ≈ 271 g/m²: hafif üst giyim ile pantolonluk arasındaki eşik
• 12 ons ≈ 407 g/m²: pantolonluk aralığın orta bölümü
• 14,5 ons ≈ 492 g/m²: klasik pantolonluk denim için anılan ağırlık
• 16,5 ons ≈ 559 g/m²: bitmiş denimde üst sınır

Ham kot nasıl yıkanır, rijit kot nasıl eskir?

Ham kotu ters çevirip soğuk suda yıkamak ve düz sererek havada kurutmak en sık önerilen yöntemdir. Soğuk su tercih edilir, çünkü sıcak su sanforsuz kumaşın çekmesini artırır.

Koyu ve ham kotlarda indigonun açık renk koltuk ya da ayakkabı gibi yüzeylere geçmesi sık görülür; buna İngilizcede crocking, yani sürtünmeyle boya geçmesi denir. İlk haftalarda açık renk eşyalara dikkat etmek iyi olur. Kotu dondurucuya koyma önerisine gelince iki görüş var: bazı rehberler bunu koku gidermek için önerir, donmuş mikropları inceleyen bir mikrobiyoloğa göre ise deri bakterilerinin birçoğu soğuğa dayanacak biçimde uyum sağlamıştır ve kot ısınınca yeniden çoğalabilir. Temizlik için yıkamak gerekir.

Rijit kotun kendine özgü eskimesinin sırrı boyamadadır. İndigo suda çözünmez ve pamuğa zor tutunur; bu yüzden iplik boya banyosuna defalarca daldırılıp her seferinde havada oksitlenerek kat kat koyulaştırılır. Boya ipliğin yalnızca dış katmanında kalır, özü beyaz kalır; buna halka boyama denir. Giyildikçe sürtünen yerlerde mavi dış katman aşınır ve beyaz öz görünür. Ham kotta bu aşınma fabrikada değil kullanıcının üzerinde gerçekleştiği için izler kişiye özgüdür: oturma kırışıkları, telefonun ve cüzdanın izi, kıvrılan paçanın çizgileri. Solma bir kusur değil, indigonun doğasıdır.